زلزلۀ تهران

زلزلۀ تهران اتفاقی که هر لحظه ممکن است رخ بدهد، زلزله ی تهران امشب یا فردا یا ممکن است 200 سال دیگر باشد، و آمادگی ما مسئله ای مهم در این زمینه است.
جمعه 17 شهریور / 1 / 446

زلزلۀ تهران

مدتهاست که بعد از هر زلزله در کشور زمزمه‌های زلزلۀ تهران به گوش می‌رسد. عدهای تحقیق می‌کنند، مقاله می‌نویسند و مردم را می‌ترسانند. در مورد زلزله‌ی تهران همیشه سوالاتی مطرح است:

 - زلزله‌ی تهران چه وقت روی خواهد داد؟

- قدرت زلزله چقدر خواهد بود؟

- تلفات آن چطور خواهد بود؟

وقتی در سایت‌ها و صفحات اینترنت جستجو می‌کنید، در مورد زلزله‌ی تهران آمار و ارقام متفاوتی وجود دارد. بعضی‌ها بازده این زلزله را 213 ساله، برخی 150 ساله تخمین زدهاند. بر اساس آمارها از سال 830 میلادی تا کنون، 7 زلزله با بزرگی 7 ریشتر در تهران رخ داده است که آخرینِ آن سال 1830 بوده، در اثر این زلزله تهران تا حد زیادی ویران شده است.

تخمین‌های متفاوتی از زلزله‌ی بعدی تهران وجود دارد و این در شرایطی است که پایتخت کشور هر روز در معرض زلزله‌های متعددی قرار دارد. بله! زلزله‌ی تهران امروز هم اتفاق افتاده است، ولی شدت آن طوری بوده که حتی احساس هم نکرده‌ایم. زلزله‌های قبلی تهران در بیشترین بازۀ زمانی،حداکثر 430 سال فاصله انجام شده است، که همین موضوع امیدواری خوبی برای ساکنین کنونی تهران است.

 

در مورد قدرت زمین لرزه‌ی تهران نیز اعداد و ارقام متفاوتی وجود دارد. برخی گسل شرق تهران و گسل شهر ری را مستعدتر از گسل‌های شمالی تهران دانسته و قدرت زلزله در این گسل‌ها را حدود 7 ریشتر تخمین زدهاند. البته در زلزله به جز مبحث گسل، موارد مهم‌تر علمی نیز وجود دارد، که می‌توان در این بین به شتاب زمین و مدت زلزله اشاره کرد. مثلا در زلزله‌ی بم، شتاب –g  و در لحظه ای بعد شتاب +2g را داشتیم که این موضوع به این معناست که در لحظه‌ی اول به هر جرمی روی زمین شتابی مخالف شتاب گرانش وارد شده(به این معنا که تقریبا جسم بدون وزن شده است) و بعد با دوبرابر وزن خود به زمین کوبیده شده است. در تهران تقریبا بیشتر نقاط شهر روی گسل قرار دارند و تنها نقاطی مانند ارگ تهران که در مرکز تهران قرار گرفته‌اند، در هنگام زلزله ایمنتر هستند.

 

در ارتباط با تلفات زلزله، کارشناسان بیشتر هم‌عقیده‌اند تقریبا از جمعیت 8/12 میلیونی تهران، حدود دو میلیون نفر در هنگام زلزله و حدود 2میلیون نفر هم بعد از آن جان خود را از دست خواهند داد. مناطق بافت‌ فرسوده که دسترسی‌های مناسبی نیز ندارند، پرخطرترین نقاط در هنگام زلزله هستند. در این مناطق، خانه‌های قدیمی به دلیل نداشتن اسکلت مناسب، دارا بودن دیوارهای باربر قدیمی تا حد زیادی ویران و با توجه به کوچه‌های تنگ، کمک‌رسانی به آن‌ها با تاخیر انجام خواهد شد.

در حادثه‌ی پلاسکو، در شرایطی که تمام تهران و برخی از شهرستان‌ها برای کمک رسانی بسیج شده بودند و با همکاری و نظارت و تلاش شبانه روزی بسیاری از مسئولین، پروسه‌ی آوار‌برداری حدود یک‌هفته زمان برد. حال برای کل تهران این پروسه احتمالا سال‌ها زمان خواهد برد.

به گفته‌ی مهندس علی آبائی، کارشناس ارشد عمران، ساختمان‌های تهران به خصوص آن‌هایی که در سال‌های اخیر در مقابل زلزله مقاومت بسیار مناسبی را دارند، احتمالا بیشتر تخریب‌ها به صورت جزئی، و بسیاری از تلفات در اثر جدا شدن سنگنما یا قسمت‌هایی از سقف‌های خانه‌ها خواهد بود. البته ایراداتی در بخش ساخت‌وساز وجود دارد که به مواردی اشاره خواهیم کرد:

- به عنوان مثال، در ساختمان‌هایی که از سقف کاذب، با زیر سازی رابیتس استفاده می‌شود، معمولا تیرچه‌های (تیر فرعی) سقف را شکافته  و زیر سازی رابیتس‌ها را به آنها جوش می‌دهند، که همین کار باعث کاهش مقاومت سقف‌ها می‌شود.

 -در ساختمان‌ها معمولا ستون‌ها را در طبقات ممکن است کمی جابه‌جا کنند، که این کار معمولا در ستون‌های نما معمول تر است و همین موضوع می تواند باعث کاهش عمکرد یکپارگی ستون ها در هنگام زلزله شود.

-گاهی اوقات بعد از بتن‌ریزی سقف یا ستون‌ها در زمستان، بتن‌ها دچار یخ‌زدگی می‌شوند. که این یخزدگی در صورتی که اقدامات پیشگیری کننده، از قبل پیش‌بینی نشده باشد، میتواند باعث کاهش مقاومت در تمام اجزای ساختمان شود.

-هنگام بتن‌ریزی فنداسیون، برای جلوگیری از ریزش ساختمان‌های کناری گاهی بتن فنداسیون ساختمان‌ها را به صورت دومرحله‌ای اجرا می‌کنند که باعث کاهش مقاومت ساختمان نسبت به اعداد محاسبه شده می‌شود.

- جابه‌جایی دیوارهای داخلی و تغییر کاربری ساختمان‌های مسکونی و اداری نیز یکی دیگر از موارد مهم در زمان زلزله است؛ زیرا باعث می‌شود ساختمان‌ها برخلاف طراحی اولیه در زلزله عمل کنند و دچار تخریب بشوند. که همین موضوع در زلزله‌ی بم یگی از علل اصلی بسیاری از خرابی‌ها بود.

 

البته در زمان طراحی و ساخت، بسیاری ازطراحان و مجریان، ضریب‌هایی را به عنوان ضریب اطمینان در ابعاد و اندازه‌ها و طراحی‌های خود لحاظ می کنند؛ که همین اعداد گاهی تا دوبرابر سازه‌ها را نسبت به مقدار مورد نیاز مقاوم‌تر می‌کنند و تاثیر بسیاری از ایرادات در زمان ساخت را برطرف می‌سازند.

 

حرف آخر: زلزله‌ی تهران ممکن است همین لحظه یا 200 سال دیگر اتفاق بیفتد، اما چیزی که اهمیت فراوانی دارد انتخاب ما و پیش‌بینیهای ماست. با در نظر گرفتن برخی نکات در خرید مسکن و با چیدمان درست لوازم منزل، می‌توانیم از تلفات زلزلهها جلوگیری کنیم. بهتر است قبل از هرگونه تغییر و تحول در دکوراسیون‌های منازل با مهندسین سازه مشورت و در هنگام زلزله تمام عوامل ایمنی را رعایت کنیم تا تلفات کمتری ببینیم.

 

در مقاله‌ی بعدی از همین نویسنده، 15 نکته‌ای که قبل از خرید خانه نمی‌دانیم را، که شامل درک نسبی مقاوم بودن یک خانه در مقابل زلزله نیز هست، بیان خواهیم نمود.

 

مهندس علی آبائی